Szacowanie ryzyka: załóż, że nie trafisz

Przeciętny trader detaliczny poświęca na szukanie idealnego punktu wejścia mniej więcej dziewięćdziesiąt pięć procent swojego czasu. Rynek tymczasem rozlicza go niemal wyłącznie z wyjść. Ta dysproporcja to nie ciekawostka — to główny powód, dla którego zdecydowana większość rachunków CFD kończy pod kreską. Dziś o tym, jak odwrócić proporcje: mniej o tym, gdzie wejść, wszystko o tym, gdzie wyjść — z zyskiem i, co ważniejsze, ze stratą.

Czym naprawdę zajmuje się większość

Portret zbiorowy tradera FX, znany każdemu, kto spędził tydzień na dowolnym forum: kolekcjonuje wskaźniki, nakłada na wykres trzy średnie i dwa oscylatory, czeka na „potwierdzenie", wchodzi. O wyjściu pomyśli później — teraz trwa polowanie na perfekcyjne wejście, bo przecież jak się dobrze wejdzie, to reszta sama się ułoży. A potem wchodzi jeszcze raz, bo świeca wyglądała obiecująco. I jeszcze raz, tym razem większą pozycją, bo poprzednia strata „musi się odrobić, najlepiej natychmiast".

To nie jest złośliwa karykatura, tylko obraz dobrze udokumentowany w badaniach finansów behawioralnych. Analizy dziesiątek tysięcy rachunków detalicznych, prowadzone od końca lat 90. przez Brada Barbera i Terrance'a Odeana, pokazały prawidłowość równie prostą, co bolesną: im częściej detaliczny inwestor handluje, tym gorsze osiąga wyniki — a najaktywniejsi wypadają najsłabiej. Nadmierna pewność siebie generuje transakcje, transakcje generują koszty i błędy, a rachunek topnieje. Druga prawidłowość, opisana jeszcze wcześniej przez Hersha Shefrina i Meira Statmana jako efekt dyspozycji, dotyczy właśnie wyjść: ludzie z natury szybko realizują zyski i długo hodują straty. Zysk zamykamy chętnie, bo przyjemnie jest mieć rację. Stratę trzymamy, bo jej zamknięcie oznaczałoby przyznanie się do błędu — a na to psychika zgadza się wyjątkowo niechętnie. Wynik: portfel pełen małych zysków i kilku strat, które zjadły wszystko.

Do kompletu dochodzi handel z emocji: pozycja otwarta w trzydzieści sekund po wybitym stopie, w tę samą albo przeciwną stronę, byle szybciej, byle odrobić. W literaturze nazywa się to elegancko revenge tradingiem. Na wyciągu z rachunku nazywa się to zwykle inaczej.

50% — liczba, którą trzeba połknąć

Tu dochodzimy do sedna, które jest jednocześnie najtrudniejsze do przełknięcia. Załóżmy scenariusz wręcz wzorowy: przeczytałeś analizy, przejrzałeś artykuły, sprawdziłeś kalendarz makro, przemyślałeś sprawę na spokojnie i decyzja zapadła — wchodzisz. Świetnie. A teraz uczciwość: jakie jest prawdopodobieństwo, że ta konkretna, pojedyncza transakcja okaże się trafiona?

Rozsądna odpowiedź robocza brzmi: przyjmij, że około 50%. Nie dlatego, że analiza jest bezwartościowa — dlatego, że na pojedynczej transakcji nawet realna przewaga jest niemal niewidoczna. Przewaga statystyczna, jeśli istnieje, ujawnia się dopiero na serii dziesiątek i setek prób; w pojedynczym rzucie moneta z lekko ołowianym orłem wciąż wygląda jak zwykła moneta. My w tym serwisie publikujemy prawdopodobieństwa w okolicach 60% i traktujemy to jako dużo — bo na rynku to jest dużo. Kto siada do pojedynczej transakcji z poczuciem 90% pewności, ten nie oszacował ryzyka, tylko swoje samopoczucie.

A z założenia „mogę nie trafić, i to niemal równie dobrze jak trafić" wynika wniosek żelazny: stop loss zawsze. Nie „zwykle", nie „przy większych pozycjach", nie „jak wróci zmienność". Zawsze. Skoro co druga transakcja może pójść nie tak, to plan na tę nietrafioną połowę jest dokładnie tak samo ważny, jak plan na trafioną.

Stop wybity, rynek zawrócił. I bardzo dobrze

Teraz moment, w którym większość traderów wyprowadza się z tej filozofii z trzaskiem drzwi. Ustawiłeś stop, rynek zrobił wahnięcie, wyrzuciło Cię ze stratą — po czym cena, już bez Ciebie, poszła dokładnie tam, gdzie przewidywałeś. Miałeś rację. Straciłeś pieniądze. Witamy w tradingu.

Tego trzeba się nauczyć — dosłownie, jak języka obcego, bo intuicja podpowiada wniosek przeciwny: „stopy nie działają, następnym razem nie ustawię". Tymczasem pojedynczy wybity stop przy słusznym kierunku to nie dowód, że ubezpieczenie jest zbędne. Nikt nie wypowiada polisy od ognia tylko dlatego, że dom przez rok nie spłonął. Składkę płaci się za wszystkie lata, również te spokojne — a stop opłaca się za wszystkie transakcje, również te, w których okazał się „niepotrzebny". Wystarczy jedna sesja z gatunku tych, o których potem piszą podręczniki, żeby polisa zwróciła się z nawiązką. Ograniczyć ryzyko wybić od szumu można zresztą uczciwie — stop liczony od zmienności, o czym za chwilę — ale wyeliminować się go nie da. To koszt prowadzenia działalności, wpisany w cennik obok spreadu.

Arytmetyka zamiast adrenaliny

Skoro punkt wyjścia jest najważniejszy, to jak go liczyć? Kolejność jest ściśle określona i — uwaga — odwrotna do tej, którą stosuje większość:

• Krok 1: ile wolno mi stracić na tej transakcji? Klasyka zarządzania ryzykiem mówi o pojedynczych procentach kapitału — często o okolicach 1%. Na rachunku 10 000 to 100. Tyle i ani grosza więcej.
• Krok 2: gdzie leży sensowny poziom unieważnienia? Nie „gdzie mi wygodnie", tylko gdzie scenariusz obiektywnie traci sens. Najuczciwiej wyznacza to zmienność: ATR, średni rzeczywisty zakres ruchu z ostatnich sesji. Jeśli instrument w typowy dzień przechodzi X, stop bliżej niż X to proszenie się o wybicie od szumu; my w metodologii serwisu używamy dystansu 1,5 × ATR(14) — na tyle daleko, by zwykłe wahnięcie go nie sięgało, na tyle blisko, by pomyłka miała cenę, a nie cennik.
• Krok 3: z dwóch powyższych liczb wynika wielkość pozycji. Kwota ryzyka podzielona przez dystans stopa — i dopiero to jest odpowiedź na pytanie „jak dużo". Nie odwrotnie. Kto najpierw wybiera wielkość pozycji, a potem szuka miejsca na stop, ten liczy ryzyko od chciwości.

Zauważ, co ta kolejność robi z emocjami: wyprasza je z pokoju. Wielkość pozycji przestaje być deklaracją wiary w setup, a staje się wynikiem dzielenia. Nudne? Bardzo. Właśnie dlatego działa.

Pieniądze kasyna, czyli jak wygrane finansują klęskę

Został ostatni wątek — najbardziej podstępny, bo uruchamia się dopiero wtedy, gdy idzie dobrze. Richard Thaler i Eric Johnson opisali w 1990 roku zjawisko nazwane efektem pieniędzy kasyna: po serii wygranych ludzie traktują zysk jak pieniądze „cudze", darmowe żetony — i ryzykują nimi znacznie odważniej niż własną wypłatą. W tradingu wygląda to zawsze tak samo: pierwsza transakcja mała i ostrożna, wychodzi. Druga większa, wychodzi. Trzecia jeszcze większa, wychodzi — przecież gram już „ich" pieniędzmi. Czwarta, otwarta pod wpływem euforii na 30, może 50% wartości rachunku, bo tym razem to pewniak. I to jest zwykle ta transakcja, którą rynek wybiera sobie na lekcję pokory.

Matematyka tej progresji jest bezlitosna: skoro każda kolejna pozycja rośnie, to ostatnia — ta przegrana — jest z definicji największa w serii i jednym ruchem zabiera dorobek wszystkich poprzednich, często z nawiązką. Trzy wygrane po 2% i jedna przegrana na pozycji pięciokrotnie większej to nie „pech na koniec dobrej passy". To konstrukcja, w której pech był jedynym możliwym zakończeniem, a passa tylko odsuwała termin. Dlatego procent ryzyka na transakcję jest stały — zwłaszcza po serii wygranych, bo dokładnie wtedy ręka najbardziej świerzbi, żeby go podnieść. Zysk z poprzednich transakcji to nie żetony kasyna. To już Twój kapitał i przysługuje mu ta sama ochrona, co wpłacie.

Jeżeli na ostatnie pytanie odpowiedź brzmi „tak" — wróć do kroku 1. Rynek poczeka. Rynek zawsze czeka; to jedna z niewielu jego uprzejmości.